Tsai Ming-liang en zijn magische slow cinema

Deze week gaat de nieuwste film van Tsai Ming-liang, Rizi, in première in Eye’s ‘Previously Unreleased’-serie. Dat leek me een mooi moment om te schrijven over waarom ik het afgelopen halfjaar verliefd werd op Tsais oeuvre. Dat bestaat naast Rizi uit tien langspeelfilms en een redelijk aantal shorts, waarvan er acht behoren tot de experimentele Walker serie.

Eenzaam dwalen en langs elkaar heen leven

Het thema dat als rode draad door het werk van Tsai loopt, is eenzaamheid. Personages leven langs elkaar heen in Taipei (Rebels of the Neon GodVive l’Amour en The River), dwalen als geesten door een bioscoop die gaat sluiten (Goodbye, Dragon Inn) of proberen liefde te vinden in een wereld waarin de artificialiteit van porno liefde juist verstikt (The Wayward Cloud). De personages zijn op zoek naar connecties, maar lijken niet in staat deze succesvol te vinden.

Tsai richt zijn lens op ongemak van de personages en laat de alledaagsheid van het leven zien. In The River krijgt het hoofdpersonage last van een mysterieuze nekpijn. Het spel van acteur Lee Kang-sheng, die zelf met een soortgelijke nekpijn kampt sinds de eerste film die hij met Tsai maakte, zorgt ervoor dat je het bijna zelf kan voelen. In Vive L’amour probeert een makelaar huizen te verkopen. Ze heeft zelf affaires in de prachtige luxe, maar lege appartementen. Haar onmacht om een serieuze relatie aan te knopen met de man die ze meeneemt uit zich uiteindelijk in een lange huilbui. Tsai laat zijn camera op haar rusten. Dit doet hij dusdanig lang dat je je als kijker eerst wat ongemakkelijk voelt. Na verloop van tijd, als zij langzaam begint te bedaren, krijgt het juist een cathartische werking.

Slow cinema op zijn meest meditatief

Tsai houdt shots lang aan, ook als personages al uit beeld zijn. De leegte komt op de voorgrond te staan, maar ook de kijker moet een pas op de plaats maken. De omgeving valt meer op. Van vervallen huizen die langzaam door het water overgenomen worden tot kille modernistische en museale bouw. De gebouwen hebben elk hun eigen sfeer, maar het is ook duidelijk dat zij troosteloos worden als niemand ze onderhoudt. De films laten je nadenken over de plekken waar je zelf bent of juist niet.

In de Walker serie voert Tsai de traagheid nog verder op. Hierin loopt Lee als monnik in slow motion rond. Voor mij heeft de ervaring van het kijken van sommige van de episodes een meditatief effect. Wanneer je de monnik ziet lopen tussen iedereen die zich haast en in geluid van de stad, valt de chaos waarin we ons continu bevinden ineens op. Als je je focus kwijt bent, zijn deze films een fijne ervaring. Simpelweg kijken naar een monnik die ondanks zijn omgeving doet wat hij doet: zich langzaam en met uiterste aandacht voortbewegen.

Samenwerking met Lee Kang-sheng

Niet alleen in de films zelf wijst Tsai op tijd en ruimte, maar ook door zijn hele oeuvre heen valt er iets op, namelijk het feit dat Tsai altijd samenwerkt met Lee Kang-sheng (met uitzondering van de short Madama Butterfly). Als je de films op volgorde kijkt zie je Lee langzaam ouder worden. Tsai heeft de verandering van zijn gezicht en het proces van ouder worden en vastgelegd in zijn films. Mocht je nou nog wat meer willen weten over deze samenwerking, dan is het onderstaande filmpje een aanrader.

Natuurlijk zijn er veel acteurs die je door de tijd heen ouder ziet worden in de films waarin ze spelen. Maar in combinatie met de terugkerende personages, acteurs en motieven geeft dit in Tsais werk een extra bijzonder effect. Hoe verder ik kwam met het oeuvre, hoe meer ik me ervan bewust werd dat de films elkaar aanvullen. Op zichzelf zijn veel van de films meesterwerken. Gezien in zijn oeuvre zorgen de reïncarnaties van personages en herhalingen van gebeurtenissen voor extra lagen. Zonder de samenwerking met Lee was dat nooit op zo’n prachtige manier tot uiting gekomen.

Genremenging en queerness

Hoewel Tsai consequent films maakt die vallen onder slow cinema en waarin elementen en acteurs continu terugkeren, is zijn oeuvre zeker niet te omschrijven als simpelweg eentonig. In zowel The Hole als The Wayward Cloud wordt het verhaal onderbroken door kleurrijke muzikale intermezzo’s. In The Hole flirt Tsai met de dystopie en in The Wayward Cloud met porno. Visage maakte Tsai in samenwerking met het Louvre en de surrealistische locaties zorgen ervoor dat deze film zowel herkenbaar, als vervreemdend voelt in vergelijking met de rest van zijn werk. Naast Parijs, maakte Tsai ook een film in Maleisië (I Don’t Want To Sleep Alone). De veranderingen zorgen er niet voor dat de films niet meer duidelijk herkenbaar zijn als die van Tsai. Wel maakt het dat ik de films nooit zomaar door elkaar zal halen.

Tsai houdt zich niet aan hokjes op het gebied van genre, maar ook zijn personages passen niet in hokjes. Meer dan eens voert hij queer personages op. Tsai vindt het beperkend om als queer filmmaker gezien te worden, maar het is een interessant element in zijn films. Hoewel het duidelijk niet zo is dat queer zijn in de films van Tsai leidt tot eenzaamheid – simpelweg alle personages hebben daarmee te maken – kan de queerness wel bijdragen aan het gevoel van disconnectie met de rest van de wereld. Zo trekt Lee’s personage in Vive L’amour op een bepaald moment een jurk aan en voelt hij zich aangetrokken tot het andere mannelijke personage, maar lijkt hij niet zo goed te weten wat hij daarmee aan moet. De queerness van de personages wordt nooit echt geduid of uitgesproken, ze leven gewoon hun leven.

Dat is wat de films van Tsai voor mij zo de moeite waard maakt. De traagheid van het echte leven, combineert hij met onalledaagse situaties en bijvoorbeeld muzikale intermezzo’s. Door zijn werk heen heb ik het gevoel dat ik Lee’s personages heb leren kennen en omdat hij in alle films te zien is, voelt het bijna alsof ik hem heb zien opgroeien. Bij elkaar opgeteld vormen Tsai films een reeks magische herinneringen. Elke keer dat je ze opnieuw ziet, brengen ze iets anders en vallen nieuwe parallellen en toevalligheden op. Dat is het mooiste dat cinema je kan geven, elke keer een frisse filmervaring, zelfs bij het herkijken.

Een overzicht van al mijn artikelen over films vind je hier.

Aanbevolen artikelen